فواید امنیتی تناسب جرم و جزا
سام رضویان
26 تير 1386 ساعت 10:57
روز گذشته سردار احمدرضا رادان فرمانده نیروی انتظامی تهران بزرگ در جمع خبرنگاران حاضر شد و از تشدید طرح امنیت اجتماعی از اول مرداد خبر داد. رادان در این گفتگو ضمن ابراز خوشحالی از صدور حکم اعدام برای برخی اراذل و اوباش، اظهار امیدواری کرد که این مجازات درس عبرتی باشد برای عربدهکشانی که مخل امنیت جامعه هستند و مزاحم نوامیس مردم.
مرحله نخست طرح برخورد با اراذلواوباش که در هفتههای گذشته، به شدت و حدت توسط ماموران سیاهپوش نیروی انتظامی انجام شد و تا مدتها خبر اول رسانههای مختلف داخلی و خارجی بود، با دستگیر کردن چندصد شرور به پایان رسید. هرچند قشر گستردهای از مردم از اینکه برخوردی جدی و قاطع با برهمزنندگان آرامش و امنیت جامعه صورت گرفت، راضی بودند اما همزمان عدهای از "نحوه برخورد" ماموران با این افراد ـ سوای میزان جرم و بزه شان ـ گلهمند بودند. عکسها و تصاویر مختلف نشاندهنده ضربوشتم شدید و خارج از عرف، انداختن آفتابه بر گردن اراذل و فروکردن لوله آن در دهان اوباش، انجام مصاحبههای تلویزیونی در حین دستگیری و سایر تصاویری که بارها و بارها از تلویزیون جمهوری اسلامی به نمایش گذاشته شد، دستاویز جریان منتقد بود.
دراینمیان اما کسی در رد و نفی اصل طرح سخنی نگفت و حرفی ننوشت؛ چه همگان بر این نکته متفق بوده و هستند که نیروی انتظامی بهعنوان نهاد اصلی برخورد با این مسائل باید نظم، آرامش و امنیت شایسته شهروندان جمهوری اسلامی را فراهم کند. اما همان نقدها به نحوه و روش اجرای طرح برخورد با اراذل، از سوی مسئولان رده بالای پلیس به سنگاندازی و سیاهنمایی تعبیر شد. پلیس دربرابر منتقدان موضع سختی گرفت و اصل حرف آنان که به روش برخورد خشونتآمیز و نمایش عمومی دستگیرشدگان با حالتهای هولناک و تاسف انگیز خرده گرفتهبودند، گوشی برای شنیدن نیافت که هیچ؛ باعث متهم شدن منتقدها به هواداری از اراذل و اوباش شد.
از همان آغاز طرح و نحوه دستگیریها كه همراه با برخوردهاي شديد و روش های غیرمعمول بود تا اعلام خبر صدور حکم اعدام برای برخی از دستگیرشدگان و ابراز خوشحالی سردار مجری طرح از این خبر، سوالاتي در افكار عمومي شكل گرفته. و همزمان این نگرانی در اذهان بهوجود آمده که آیا دستگیرشدگان بهعنوان اراذلواوباش و برهمزنندگان نظم عمومی را حکمی چنین (اشد مجازات) رواست؟
در اینجا دو مقوله مرتبط با تناسب جرم و جزا رخ می نمایاند. نخست آنکه چه در قوانین حقوق بشری مدرن و چه به ویژه در قوانین شرعی، مجرم دارای حقوق است و باید در کنار جزا و عقوبت بزه خود، از حرمت انسانی و اسلامی برخوردار باشد، حتی اگر قاتل علی (ع) باشد. کرامت انسانی در دین اسلام آنچنان عظیم و غیرقابل خدشه است که هیچ جرمی از شرب خمر گرفته تا دزدی و زنا و حتی قتل، نمی تواند آن را خدشه دار کند، هرچند تمام این جرایم مستوجب تعزیرات سنگین هستند.
مساله دیگر فواید مادی و عینی تناسب جرم و جزاست. قبل از ورود به این مساله باید بدانیم در قانون ما، «اراذلواوباشیگری» جرمی محرز نیست و جزای مشخصی ندارد، اما "قتل" جرمی ست محرز و تعریف شده که مجرم آن را "قاتل" می گویند و نه اراذل و اوباش؛ پس آنگاه که اعلام می شود جمعی از اراذل و اوباش به اعدام محکوم شدند، به نظر می رسد جمعی اعدام شده اند که جرایم مختلفی از دعوا و چاقو کشی و باج خواهی تا تجاوز به نوامیس را مرتکب شده اند و نه "قتل". چرا که اعدام (یا در حقیقت قصاص) قاتلین در حقوق جزایی ایران امری عادی بوده و نیاز به اعلام ویژه ندارد.
در اینجا به اصل سخن و تذکر نکته مغفول می رسیم:
در علم مدرن حقوق جزا، مقولهای هست با عنوان «مارجینال پانیشمنت»؛ که در مورد فواید و مضرات عینی تناسب جرم و جزا در آنجا بحث های دقیق تری صورت می گیرد. بهعنوان مثال فرض کنید در جامعهای مجازات قاتل، اعدام است و جزای متجاوز به عنف حبس. اما در مقطعی با زیاد شدن آمار تجاوز در سطح جامعه، قانونگذار تصمیم به افزایش مجازات متجاوز میگیرد. مثلا حکم متجاوز به عنف را اعدام اعلام میکند. نتیجه این خواهد بود که پس از مدتی آمارها نشان خواهند داد که میزان تجاوزهای منجر به قتل سیر صعودی گرفته؛ چراکه همانها که موردتجاوز قرار گرفتهاند، به قتل هم رسیدهاند. طبیعی است که مجرم از ترس دستگیری و اعدام شدن به جرم تجاوز، تصمیم میگیرد قربانی را بکشد. با این کار هم احتمال دستگیریاش کاهش یافته زیرا شاهدی وجود ندارد و هم درصورت دستگیری مجازات بالاتری در انتظارش نخواهد بود.
این مثال را آوردم تا نتیجه دیگری بگیرم. پلیس و دستگاه قضایی هدفشان کاستن از جرم و جنایت، و افزایش نظم و امنیت جامعه است. جای تعجب نیست که سردار رادان بهعنوان حافظ امنیت جامعه از اعدام اراذل ابراز خشنودی کند اما با در نظر داشتن نکته ای که در مثال بالا نیز مشهود بود، باید با تدبیر و تامل، چنان تناسبی میان جرم و جزا قائل شد که در آینده نتایج معکوسی نگرفت و جرایم به صورت شدیدتر و سازمان یافته تر رخ ننمایند.
کد مطلب: 572
آدرس مطلب: http://www.fararu.com/vdchtinmd23nq.ft2.html