فرارو- در این بخش به حقوق اداری، سازمان بازرسی کل کشور و دیوان عدالت اداری می‌پردازیم.

پیش از خواندن این بخش اکیداً توصیه می‌کنم که بخش قبلی را بخوانید. خلاصتاً این که گفته شد حقوق اساسی برای تنظیم سطح سیاسی روابط دولت وضع شده است. اما یکی دیگر از شاخه‌هی مهم حقوق عمومی، حقوق اداری است.

اداره روبنایی‌ترین سطح ساختمان یک دولت است. در سلسله مراتب اداری بالاترین مرتبه متعلق به هیئت وزیران است و تمامی دستگاه‌های اجرایی در زیر مجموعه آن می‌گنجند. دستگاه اداری، از هیئت وزیران گرفته تا ادارات جزء یک بخش، موظف اند بر اساس قانون و قواعدی کلی که توسط مرجع بالادست وضع می‌گردد، عمل نمایند. یعنی اداره بخش باید از اداره شهرستان، آن هم از اداره استان، اداره استان هم از وزارت‌خانه و وزارت‌خانه هم باید از قواعد کلی که توسط هیئت وزیران وضع می‌شود و نام‌های مختلفی از تصویب‌نامه و بخش‌نامه گرفته تا دستورالعمل و شیوه‌نامه دارد، تبعیت نماید.

با این حال قوه مجریه همواره در مظان تجاوز به حقوق شهروندان است و دستگاه‌های متعددی  بر کار دستگاه اداری مملکت نظارت می‌کند. علاوه بر نظارت سلسله‌مراتبی که هر مرجع بالادست بر تصمیمات و اقدامات اداره مادون انجام می‌دهد، قوه قضاییه نیز دستگاه‌هایی دارد که در کار این نظارت هستند. از جمله سازمان بازرسی کل کشور که به منظور نظارت بر حسن جريان امور و اجراء صحيح قوانين در دستگاههاي اداري و در اجراي اصل 174 قانون اساسي ایجاد شده است.
 
اگرچه خود سازمان بازرسی کل کشور، مانند دادگاه‌ها حکم صادر نمی‌نماید، اما می‌تواند تخلفاتی را که کشف می‌کند، به مراجع قضایی گزارش دهد. هر گاه در هر یک از ادارات دولتی به امور شما رسیدگی مناسبی نشد، می‌توانید مراتب امر را به نمایندگان سازمان بازرسی کل کشور، که گاه در خود اداره نیز حضور دارند، گزارش دهید.

اما مرجع مهم‌تری وجود دارد که در قوه قضاییه به نظارت بر کار دستگاه اداری می‌پردازد: «دیوان عدالت اداری.» اگرچه دیوان عدالت اداری تنها در شهر تهران دارای شعبه است، اما این مانع از آن نیست که شما در هر نقطه از کشور نتوانید شکایت خود را از تصمیمات و اقدامات خلاف قانون مامورین اداری، یا تصمیمات و اقدامات آنان که موجب تضییع حق شما شده است، در نزد دیوان اقامه کنید. چرا که رسیدگی در دیوان عدالت اداری، کتبی و غیرحضوری است.

شما شکایت خود را به همراه دلایل و مستندات در برگه‌های دادخواستی که در تمامی دفاتر پستی موجود می‌باشد، می‌نویسید و به نشانی دیوان عدالت پست می‌کنید. به همین سادگی، تمامی روند دادرسی، گرفتن لایحه از مدعی علیه و مدعی نیز به همین صورت کتبی و از طریق پست صورت می‌پذیرد. شما به عنوان یک شهروند عادی تا این اندازه قدرت دارید که حتی از مصوبات هیئت وزیران به دیوان عدالت اداری شکایت کنید! آن گونه که سابقه نزدیک به سی ساله دیوان عدالت نشان داده است، قضات این دیوان نیز بدون تبعیض به شکایات همه شهروندان رسیدگی می‌کنند.

آن‌گونه که در قانون دیوان عدالت اداری آمده است، صلاحیت این نهاد عبارت است از: «1- رسيدگي به شكايات و تظلمات و اعتراضات اشخاص حقيقي يا حقوقي از: الف- تصميمات و اقدامات واحدهاي دولتي اعم از وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها ومؤسسات و شركت‌های دولتی و شهرداری‌ها وتشكيلات و نهادهای انقلابی و مؤسسات وابسته به آنها.
ب – تصميمات و اقدامات مأموران واحدهاي مذكور در بند (الف) در امور راجع به وظايف آنها.

2 – رسيدگی به اعتراضات و شكايات از آراء و تصميمات قطعی دادگاههای اداری، هيئت‎های بازرسی و كميسيون‎هايی مانند كميسيون‌های مالياتی، شورای كارگاه، هيأت حل اختلاف كارگر و كارفرما، كميسيون موضوع ماده(100) قانون شهرداری‌ها، كميسيون موضوع ماده(56) قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و منابع طبيعی و اصلاحات بعدی آن منحصراً از حيث نقض قوانين و مقررات يا مخالفت با آن‌ها.

3 – رسيدگي به شكايات قضات و مشمولين قانون استخدام كشوری و ساير مستخدمان واحدها و مؤسسات مذكور در بند(1) و مستخدمان مؤسساتي كه شمول اين قانون نسبت به آنها محتاج ذكر نام است اعم از لشكري و كشوري از حيث تضييع حقوق استخدامي.»

البته هیئت عمومی این دیوان که متشکل از قضات تمام شعب است نیز به شکایت در مورد «آیین‌نامه‌ها و ساير نظامات و مقررات دولتی و شهرداری‌ها از حيث مخالفت مدلول آن‌ها با قانون و احقاق حقوق اشخاص در مواردي كه تصميمات يا اقدامات يا مقررات مذكور به علت برخلاف قانون بودن آن و يا عدم صلاحيت مرجع مربوط يا تجاوز يا سوء استفاده از اختيارات يا تخلف در اجراء قوانين و مقررات يا خودداري از انجام وظايفي كه موجب تضييع حقوق اشخاص مي‌شود.» رسیدگی می‌نماید.

برای اطلاع دقیق‌تر وبیشتر درباره دیوان عدالت اداری می‌توانید متن این قانون را در اینجا ملاحظه بفرمایید. 

این مجموعه یادداشت‌ها را در همین‌جا به پایان می‌‎بریم. ممکن است بخواهید درباره علم حقوق مطالعات بیشتری داشته باشید. سه منبع زیر به ترتیب می‌تواند مفید و خواندنی باشد:

-فلسفه حقوق، میشل تروپه، ترجمه دکتر مرتضی کلانتریان، نشر آگه
-مقدمه علم حقوق، دکتر ناصر کاتوزیان،شرکت سهامی انتشار یا بنیاد حقوقی کاتوزیان
-حق و مصلحت (مقالاتی درباره فلسفه حقوق، فلسفه حق و فلسفه ارزش)، دکتر محمد راسخ، طرح نو