"امروز من با ديدگاني خون‌بار و احساس مسئوليت سنگين بر دوش خود، فرياد برمي‌آورم كه اي مسئولا‌ن كشور! به داد مردم منطقه خلخال و كوثر برسيد. اي كساني كه در جاي گرم و امن سر بر بالين مي‌گذاريد، آيا مي‌دانيد سوز سرماي 30 درجه زير صفر يعني چه؟" مهرانگيز مروتی، نماینده فراکسیون اقلیت مجلس هفتم این‌چنین تلخ، در نطق پیش از دستور خود، از قطعی گسترده گاز حوزه انتخابیه‌اش شکوه می‌کند و مسئولان را فرامی‌خواند تا  برای موکلانش که در سرمای استخوان‌سوز آذربایجان دچار مصیبت شده‌اند فکری کنند... روزگار بر بسیاری از شهروندان شمال کشور، از گلستان و مازندران، تا گیلان و آذربایجان روزهاست که چنین می‌گذرد...

شانزده روز از آن صبح سرد هشتم دی‌ماه که مقامات ترکمن، به یک‌باره تصمیم گرفتند شیر گاز کشورشان را به روی مردم ایران ببندند، گذشته‌است. درست ساعت ده‌ونیم صبح بود که گاز شهرهای شمالی ایران که طی قرادادی بیست‌وپنج‌ساله و از مسیر خط لوله "كربچه- كردكوي" از ترکمنستان وارد کشور می‌شد، قطع شد و مردم این مناطق را در بهت‌وحیرت فروبرد. درست در روزهایی که جبهه هوای سردی کشور را فراگرفته و موج سرما هم‌زمان مصرف گاز را افزایش داده‌بود.

مسائل فنی عامل قطع گاز! 

فردای آن روز یک مقام مسئول در وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران، اعلام کرد که ترکمنستان پنجاه‌درصد گاز وارداتي خود به ایران که معادل پنج‌درصد نياز گازي کشور است، را قطع کرده‌است. همین مقام با استناد به گفته‌های مسئولان ترکمن، مسائل فنی و عملیاتی را علت کاهش صادرات گاز به ايران دانست و البته هم‌زمان "هشدار درخصوص افزايش قيمت گاز" را نیز گزینه‌ای محتمل اما ضعیف دانست؛  دوهفته زمان لازم بود تا همین گزینه‌ی ضعیف، عامل اصلی قطع گاز شهرهای شمالی ایران و مصائب بسیار آنان معرفی شود.

مقامات ترکمنستان در روزهای اولیه قطع صدور گاز کشورشان به ایران، با تأکید بر فنی و موقتی بودن این اقدامشان، نوید روزهای خوش آینده را به همتایان ایرانی‌شان می‌دادند. سه روز پس از قطع گاز، وزارت خارجه تركمنستان بیانیه‌ای صادر کرد و "تعميرات پيشگيرانه از بروز انفجار احتمالي" را علت قطع عرضه گاز به ايران معرفی کرد. ترکمن‌ها هم‌چنین اعلام کردند که مشکلات به زودی مرتفع شده و صدور گاز به ایران از سر گرفته خواهدشد.           "رشيد مرداف" وزير امورخارجه تركمنستان که با"محمدرضا فرقاني" سفير ايران در کشورش سخن می‌گفت ضمن تکرار دوباره ی ادعای تركمنستان، مشكلات فني و انجام پاره‌اي تعمیرات را عامل قطع گاز اعلام کرد و افزود "عمليات فني براي رفع مشكلات خط انتقال گاز طبيعي به‌ايران در حال اتمام است و پيش‌بيني مي‌شود صدور گاز به‌زودي ازسرگرفته شود."

آقای مرداف هم‌چنین تأکید کرد که "با توجه به روابط دوستانه و برادرانه ی تركمنستان با ملت و دولت جمهوري اسلامي ايران، عشق‌آباد حاضر نيست كه ملت همسايه به‌ خاطر قطع صدور گاز طبيعي دچار مشكل شوند. " اما برخلاف ابراز امیدواری وی، "ملت همسايه به‌خاطر قطع صدور گاز طبيعي" تا امروز بیش از دوهفته است که نه‌تنها دچار مشکل، بلکه گرفتار فاجعه‌ای هستند که مسئول مستقیمش فرصت‌طلبی و زیاده‌خواهی دولت همسایه ـ ترکمنستان ـ معرفی شده‌است.

گاز به‌زودی وصل می‌شود  

اظهارنظرهای طرف ترکمن، به مسئولان وزارت نفت امید می‌داد. آن ها نیز مردم را به گرم شدن قریب‌الوقوع خانه‌های سردشان امیدوار می‌کردند. سيدرضا كسايي‌زاده، مديرعامل شركت گاز ايران در روزهای ابتدایی گفت: «طبق وعده ی تركمنستان تا پايان امشب (سه‌شنبه یازدهم دی‌ماه) مشكل افت فشار و قطعي گاز برخي شهرهاي استان‌هاي شمالي كشور رفع خواهد شد.»                وزیر نفت هم با اشاره به سخنان مقامات ترکمنستان، عوامل فنی را دلیل قطعی گاز معرفی کرد و آن را موقتی دانست.

واقعیت چه بود؟ 

اما با گذشت چند روز از توقف صادرات گاز ترکمنستان به ایران و عملی نشدن وعده‌های طرف ترکمن در برقراری دوباره جریان گاز، مقامات جمهوری اسلامی ناگزیر، مواضع فعالی درخصوص بحران ایجادشده اتخاذ کردند. به اعتقاد کارشناسان، انجام تعمیرات در خط لوله، بیش از آن‌که علت واقعی قطع صدور گاز ترکمنستان به ایران باشد، بهانه‌جویی مقامات ترکمن است. این کارشناسان استدلال می‌کردند که تعمیرات خط لوله در این فصل از سال و با توجه به سرمای شدید منطقه امری غیرواقعی به نظر می‌رسد؛ علاوه بر این در صورت صحت ادعای مقامات ترکمنستان نیز، تعمیرات باید ظرف چند روز انجام شده و مشکل برطرف می‌شد. در همین حال اوضاع مناطقی از کشور که با کمبود و نبود گاز مواجه بود نیز هر روز بحرانی‌تر می‌شد. سرمای بی‌سابقه هوا، در آغاز دی‌ماه، زمستان سردی را نوید می‌داد که با توجه به قطعی گاز غیرقابل تحمل می‌نمود.

در همین حال، يك مقام آگاه در وزارت نفت، پرده از اقدام ترکمنستان برداشت. این مقام اعلام کرد که "تركمنستان از فرصت به‌وجودآمده در پی سرمای شدید هوا، سوءاستفاده كرده و با قطع صادرات گاز به ايران خواستار افزايش دوبرابري قيمت گاز شده است." 

این گمانه، وقتی برخی رسانه ها نوشتند که بهای گاز صادراتی ترکمنستان به ایران در خلال دو سال گذشته از 42 دلار برای هر یک هزار متر مکعب به 75 دلار افزایش یافته، در حالی‌که اخیرا روسیه بر سر قیمت 130 دلار با ترکمنستان برای سال 2008 به توافق رسید که حاکی از یک افزایش سی‌درصدی نسبت به بهای قبلی بوده‌است، بیشتر تقویت شد.

با روشن شدن ماجرا، وزارت نفت و نیز نمایندگان ملت در مجلس شورای اسلامی این بار با ادبیاتی درخور ، به اقدام غیرحقوقی و غیر اخلاقی ترکمن‌ها واکنش نشان دادند. 

غلامحسين نوذري، وزير نفت اعلام کرد که "ترکمنستان با بداخلاقي، گاز خود را در بدترين شرايط قطع کرده" و "ایران تازماني‌که ترکمنستان گاز قطع‌شده را مجددا وصل نکند، درباره قيمت گاز هيچ مذاکره‌اي نخواهد کرد."  در همین حال معاون برنامه‌ریزی وزارت نفت، اقدام ترکمن‌ها را فراتر از بداخلاقی قلمداد کرد. آقای ترکان، اقدام ترکمنستان در سردترين روزهای سال را «غيراخلاقی» توصيف کرد.

نمایندگان مجلس نیز با اعتراض به توقف صادرات گاز ترکمنستان به ایران، خواستار اتخاذ دیپلماسی فعال درخصوص این اقدام شدند. نمایندگان، نوذری وزیر نفت را فراخواندند تا درخصوص وضعیت ایجادشده پاسخ دهد. همچنین كميسيون انرژي مجلس از مسئولان وزارت نفت خواست درخصوص قرارداد گاز بين ايران و تركمنستان بازنگري كنند. برخی نمایندگان نیز خواستار شکایت جمهوری اسلامی ایران از ترکمنستان در مجامع بین‌المللی را مطرح کردند.

چرا گاز قطع شد؟! 

در همین حال، روز جمعه بیست‌ویکم دی‌ماه، رئیس‌جمهوری اسلامی ایران در سفری ناگهانی به ساری، مرکز استان مازندران، با مردم این شهر دیدار و گفت‌وگو کرد. سایت ریاست‌جمهوری ضمن اعلام این خبر نوشت که "دکتر محمود احمدی‌نژاد... پس از این بازدید در استانداری مازندران حضور یافت تا شخصا بر چگونگی کمک رسانی به مردم و رفع مشکلات آنان نظارت کند." آقای احمدی‌نژاد نیز ابراز امیدواری کرد که "افت فشار گاز استان‌های شمالی به‌زودی برطرف شود."

این اظهارات در حالی صورت گرفت که رئیس‌جمهور پیش از سفر به ساری، برای افتتاح دو پروژه عمرانی، به شیراز رفته و به نوشته برخی سایت‌های خبری، از عواملی داخلی سخن گفته‌بود که در توقف صادرات گاز به ایران نقش دارند. این سایت‌ها نوشتند که آقای احمدی‌نژاد در جمع روحانیون شیراز گفته "اطلاعاتي در دست دارد كه برخي از افراد در داخل كشور با تركمنستان صحبت هايي را داشته‌اند و از آنان خواسته‌اند كه گاز صادراتي خود به جمهوري اسلامي ايران را قطع كنند، تا يک جريان سياسي خاص در داخل از آن بهره‌برداري کند و ترکمنستان هم به قيمت بالاي گاز دست يابد."

اما پس از واکنش‌های مقامات ایرانی، مسئولان ترکمنستان نیز اعلام کردند "ایران مسئول قطع گاز صادراتی است." وزارت خارجه ترکمنستان در بیانیه‌ای باز هم دلایل فنی و تعمیرات خط لوله را عامل قطع گاز معرفی کرد و با رد درخواست افزایش قیمت گاز ارسالی به ایران، این نکته مهم را اعلام کرد که "خودداری ایران از عمل به تعهدات خود در قبال پرداخت هزينه گاز وارداتي مانع تکميل به‌موقع عمليات تعمير اين خط لوله شده‌است." سخنی که به مذاق دولتمردان ایرانی خوش نیامد و از سوی سخنگوی وزارت امور خارجه و سخنگوی دولت به شدت تکذیب شد.

ایران پاسخ می‌دهد 

سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران با رد بیانیه وزارت خارجه ترکمنستان که عدم پرداخت بدهی را عامل توقف صادرات گاز به ایران عنوان کرده‌بود، اعلام کرد که ایران تمام بدهی‌های خود را به ترکمنستان پرداخت کرده‌است. سیدمحمدعلی حسینی بااشاره به این که تهران در خرید گاز از ترکمنستان به طور منظم پرداخت های خود را انجام داده است تاکید کرد که وقفه بیش از حد برای برقراری جریان گاز، مغایر با روح و مفاد قرارداد و حسن همجواری و مناسبات متین دو کشور بوده و جای تامل و تاسف دارد .

سخنگوی دولت نیز با رد این مطلب که وجود بدهی ایران به ترکمنستان باعث توقف صادرات گاز این کشور به ایران شده، اعلام کرد " تركمن‌ها درخصوص قرارداد فروش گاز به ايران مواردي از جمله قيمت و برخي مسائل فني را مطرح كرده‌اند كه اين موضع از طريق وزارت امور خارجه و نفت با جديت درحال پيگيري است."

دلایل کارشناسی در علت‌یابی ایجاد وضع موجود 

بحران به‌وجودآمده در پی قطع صدور گاز ترکمنستان به ایران، باعث حیرت ناظران بین‌المللی شده‌است. براساس گزارش آماري سال ۲۰۰۷ "بريتيش پتروليوم"،  ايران با ۲۸ تريليون مترمکعب که پانزده و نیم  درصد ذخاير ثابت‌شده گاز جهان است، دومين کشور برخوردار از منايع زيرزميني اين کالا بعد از روسيه به شمار مي‌رود. هم‌چنین آمارها نشان می‌دهد که ايران با توليد ۱۰۵ بيليون مترمکعب گاز در سال، بعد از روسيه، آمريکا و کانادا، چهارمين توليدکننده گاز در جهان است. با توجه به آمارهای موجود، چرا قطع صدور گاز ترکمنستان به ایران چنین پیامدهای فاجعه‌باری برای شهروندان مناطق شمالی کشور ایجاد کرده است؟ 

کارشناسان عواملی هم‌چون "گسترش حساب‌نشده ی شبکه‌هاي گازرساني در کشور"، "کمبود شديد سرمايه‌گذاري در توليد گاز" و "نابساماني‌هاي حاصل از يارانه‌اي بودن بهاي گاز" را جزو دلایل اصلی بروز این مسئله دانسته‌اند. ضمن آن‌که سایه ی سنگین تحریم‌هایی که سال‌هاست بر حوزه نفت و گاز جمهوری اسلامی ایران تحمیل شده، نیز باعث تشدید رشدنیافتگی این صنعت در کشور و لزوم نیاز به کشورهای همسایه در جهت تأمین نیازهای ضروری شهروندان ایرانی شده‌است.

با گذشت بیش از دوهفته از توقف صادرات گاز ترکمنستان به ایران، بسیاری از شهرهای شمالی کشور هم‌چنان با قطع و یا افت فشار گاز مواجه هستند. با توجه به شواهد موجود به نظر نمی‌رسد که هیچ‌کدام از دوطرف حاضر به پذیرش خواسته دیگری باشند و مردم علی‌رغم تمام تلاش‌هایی که برای گازرسانی به شهرهای شمالی از مسیرهای دیگر شده، باید هم‌چنان منتظر بمانند و به قول مسئولان "صبوری پیشه کنند." 

در این بین، مردم سرمازده ی ایران همچنان در انتظار گزارش شفاف آقای رییس جمهورند تا معلوم شود چه کسانی در داخل با ترکمنستان دست به یکی کرده اند تا  یکی بهره ی سیاسی ببرد و دیگری نفع بیشتر مالی !