حسن بهشتيپور تحليلگر مسائل سياسي در روزنامه تهران امروز در مورد دکترین نظامی جدید روسیه چنین نوشته است:
نيکلاي پاتروشف، دبير شوراي امنيت ملي روسيه در گفتوگويي با روزنامه دولتي روسيه راسيسکايا گازيتا اظهار داشت: پيشنويس دکترين نظامي جديد روسيه که درآن وضعيت واردسازي ضربه هستهاي به متجاوز و از جمله ضربه بازدارنده، تبيين شده است، هماکنون آماده است. به گفته اين مقام روسيه، انتظار ميرود دکترين جديد، تا پايان سال 2009 به رئيسجمهور روسيه ارائه شود. ديميتري مدودف در بهار امسال دستور داده بود تا پايان سال 2009 دکترين نظامي روسيه تصويب شود.
در اين گفتوگوي مهم، پاتروشف، دبير شوراي امنيت ملي روسيه ضمن آنکه اعلام ميکند، اين براي سومينبار است که درباره دکترين نظامي روسيه تجديدنظر ميشود، ميگويد: در تاريخ معاصر روسيه پس از فروپاشي شوروي و تشکيل روسيه جديد، اين سومين ويرايش دکترين نظامي اين کشور خواهد بود. اسناد پيشين در سالهاي 1993 و 2000 تصويب شده بودند.
کاملا روشن است که روسيه با توجه به تحولات پس از 11 سپتامبر و نيز بهويژه جنگ در اوستيايجنوبي به بازنگري برنامه بلندمدت راهبردي نظامي خود براي دهه آينده اقدام کرده است. پاتروشف درباره ضرورت بازنگري در دکترين نظامي قبلي روسيه به روزنامه راسيسکايا ميگويد: زندگي ثابت نيست.
اگر در سال 1993 بر اين عقيده بوديم که امکان مناقشه نظامي منتفي است، اکنون توسعه اوضاع در جهان نشان داد که اين مناقشات، حتي در مقياس گسترده ممکن است. در واقع او ميخواهد بگويد تغييرات در وضعيت ژئوپلتيك و سياسي- نظامي روسيه و جهان ضرورت تدوين دكترين جديد نظامي را ايجاب کرده است.
دبير شوراي امنيت ملي روسيه در ادامه اين گفتوگو هشت مورد مهم از تغييرات را ذکر ميکند که عبارتند از:
جنگ بر سر انرژي: 1- در سند جديد، خطرات جديد نظامي، ازجمله مبارزه بر سر سوخت و انرژي و سايرمنابع با جذب نيروهاي مسلح، گسترش ناتو، گسترش سلاح کشتارجمعي و ازجمله سلاح هستهاي و تروريسم بينالمللي بازتاب يافتهاند. روشن است مواردي که آقاي پاتروشف در اين بخش مورد توجه قرار داده است اشاره غيرمستقيمي به اختلاف نظر اوکراين و روسيه بر سر صدور گاز به اروپا و مواردي است که در مناسبات اتحاديه اروپا با روسيه بر سر گرفتن تضمينهاي لازم براي ارسال گاز به اروپا بهوجود آمده است. ظاهرا روسها هم به اين جمعبندي رسيدهاند که اگر در آينده جنگي رخ دهد به احتمال زياد بر سر دستيابي به انرژي خواهد بود همچنانکه بسياري از کارشناسان يکي از دلايل مهم جنگ افروزي آمريکا در عراق را دستيابي به نفت ميدانند.
گسترش ناتو: اينکه روسيه همچنان نگران گسترش حوزه نفوذ آمريکا و ناتو به سمت اوکراين و قفقاز است بدون ترديد جايگاه ويژهاي در دکترين جديد نظامي روسيه دارد حتي اگر آقاي پاتروشف هم بر اين نکته تصريح نميکرد باز هم مشخص بود که روسيه تمامي تلاش خود را ميکند تا مانع عضويت گرجستان و اوکراين در ناتو شود نکتهاي که حتي ميتوان گفت يکي از دلايل ايجاد جنگ در اوستيايجنوبي بود.
جلوگيري از جنگهاي ناخواسته: 2- به گفته پاتروشف، در دکترين نظامي قيد شده که روسيه مهمترين وظيفه خود را جلوگيري و بازداري از راهاندازي هرگونه مناقشه نظامي ميداند. مناقشههاي نظامي پس از پايان جنگ سرد عمدتا بر سر توسعه نفوذ آمريکا، شکلگيري نظام جديد قدرت درعرصه جهاني و يکجانبهگرايي قدرتها بوده که در همين راستا جنگهاي آمريکا در افغانستان و عراق قابل توجه است. البته به گفته تحليلگران نظامي پيشبيني ميشود جنگ بر سر دستيابي به منابع انرژي و آب از جمله انگيزههاي قوي براي وقوع منازعات در آينده باشد.
بازگشت به بلوکبندي قدرت: 3- درباره جنگهاي متعارف احتمالي در دکترين جديد نظامي روسيه پاتروشف ميگويد: استفاده از نيروهاي نظامي بهمنظور پاسخگويي به اقدامات متجاوزانه عليه خود يا عليه متفقينش، حفظ يا احياي صلح بنا به تصميم شوراي امنيت سازمان ملل متحد و ساير ساختارهاي امنيت مشارکتي قانوني شمرده شده است. در اين بخش از اظهارات پاتروشف سه نکته اساسي وجود دارد اول آنکه تلاش شده بر جنبه دفاعي بودن بهکارگيري قوه نظامي تاکيد شود اگرچه اين موضوع در بخش ديگري از اظهارات او جنبه تهاجمي هم پيدا کرده است اما در اين بخش به دفاعي بودن اقدامهاي نظامي احتمالي تاکيد دارد. دوم آنکه بر حمايت از متفقين يا متحدان نيز تاکيد شده که اين بخش يادآور بلوک شرق سابق در دوران جنگ سرد و پيمان منحل شده «ورشو» است. روسيه در حال حاضر با هفت کشور در چارچوب دفاع امنيت دستهجمعي پيمان مشترک دارد و با پنج کشور ديگر عضو سازمان شانگهاي نيز متعهد به دفاع مشترک است اگرچه قزاقستان، قرقيزستان و تاجيکستان در هر دو پيمان مشارکت دارند اما بهنظر ميرسد هدف تاکيد روسيه در اين بخش جمهوريهاي خودخوانده اوستيايجنوبي و آبخازيا باشند که سال گذشته پس از جنگ ميان گرجستان و روسيه استقلال خود را اعلام کردند. با اين وجود بهنظر ميرسد روسيه همچنان درصدد تشکيل بلوک جديدي از قدرت براي رقابت با آمريکا و ممانعت از توسعه ناتوست.
سوم آنکه روسيه بر هماهنگي با سازمان ملل در برخورد با کساني که صلح را به مخاطره مياندازند، تاکيد كرده تا نشان دهند روسيه قصد ندارد مانند آمريکا شوراي امنيت سازمان ملل را ناديده بگيرد و به کشور مستقلي مانند عراق به بهانه توليد سلاح کشتار جمعي حمله کند.
بازسازي ارتش روسيه: 4- در دکترين جديد نظامي، تکامل بخشيدن به صنايع دفاعي نيز از اولويت بيشتري برخوردار شده است. روسيه در سالهاي اخير ميکوشد از طريق کوچک اما کارآمد کردن ارتش روسيه در هزينههاي جاري خود صرفهجويي کند تا به بودجه لازم براي بازسازي صنايع فرسوده نظامي اين کشور کمک کند. باني اصلي اين طرح يعني آناتولي سرديوکوف، وزير دفاع روسيه چندي پيش گفت: شمار افسران ارتش روسيه تا سال 2012 به 150 هزار نفر کاهش خواهد يافت. اين درحالي است که ارتش روسيه درحال حاضر 355 هزار افسر دارد. تعداد نيروهاي مسلح روسيه نيز از يک ميليون و 130 هزار نفر به يک ميليون نفر کاهش خواهد يافت اما اين کاهش برنامهريزي شده نيروهاي مسلح روسيه با انتقاد برخي مقامات نظامي جنگطلب اين کشور از جمله لئونيد ايواشوف، ژنرال بازنشسته روبهرو شد. ايواشوف که اکنون رياست دانشکده ژئوپلتيک روسيه را بهعهده دارد هشدار داد اين اصلاحات، روسيه را در معرض خطر حمله آمريکا قرار ميدهد. وي تاکيد کرد آمريکا ظرف 10 سال گذشته بودجه دفاعي خود را به سطحي بيسابقه افزايش داده است. تلاش براي ايجاد جهاني تک قطبي يکي از تهديدهايي است که روسيه با آن روبهروست. اکثر انتقادها درخصوص اين طرح متوجه سرديوکوف است اما بهنظر ميرسد نهايي شدن دکترين نظامي جديد روسيه به همه اين بحثها پايان دهد.
بازدارندگي هستهاي يا بازگشت کابوس جنگ هستهاي: 5- آنگونه که پاتروشف اعلام کرده است: مفاد مندرج در پيشنويس اين سند در رابطه با مشکلات ناشي ازسلاح هستهاي بهگونهاي تنظيم شدهاند که اولا جايگاه روسيه را بهعنوان قدرتي هستهاي که ميتواند در رابطه با دشمنان بالقوه متوسل به بازدارندگي هستهاي شود، پيشبيني كرده باشد. ثانيا روسيه حق مقابله هستهاي را در برابر اقدامات متجاوزانه عليه خود ومتفقينش حتي به روش هستهاي محفوظ ميداند. اين مساله در واقع مقدمهاي است بر آنکه پاتروشف به صراحت اعلام کند ايجاد سلاح هستهاي به معناي ايجاد ترديد در دشمن براي حمله احتمالي است تعريفي که از آن بهعنوان عامل بازدارنده در ايجاد جنگ ياد ميشود.
به همين دليل در بخش بعدي صحبت آقاي پاتروشف تاکيد ميشود:
6- امکان استفاده از سلاح هستهاي باتوجه به شرايط و اوضاع و مقاصد دشمن احتمالي در نظر گرفته شده است. در اوضاعي که براي امنيت ملي بحراني باشد، واردسازي ضربه هستهاي به متجاوز و از جمله ضربه بازدارنده غيرممکن نيست. امکان استفاده از سلاح هستهاي فرضمحال نيست اما فرض بسيار خطرناکي است که روسها هم ميدانند ممکن است جهان را وارد جنگ جهاني سوم کند. کابوسي که در 50 سال دوران جنگ سرد هميشه مردم جهان را آزار ميداد.
روياي خلعسلاح هستهاي: پاتروشف براي اينکه از آيين جديد نظامي برداشت منفي به دنيا القا نکند و نگرانيهايي را که بهواسطه اين بازنگري در سياست روسيه بهوجود ميآيد را از بين ببرد بر اين نکته تاکيد ميکند که 7- ما تاييد ميکنيم آماده حرکت به پيش و متمايل به ايده جهان بدون سلاح هستهاي هستيم اما به اين منظور لازم است که نهتنها روسيه و آمريکا از سلاح هستهاي امتناع کنند، بلکه ساير کشورهاي عضو باشگاه هستهاي که فعلا موضع انتظار را اتخاذ کردهاند نيز از اين الگو پيروي کنند. اما همه ميدانند که دوره اينگونه تعارفها گذشته است قدرتهاي صاحب سلاح هستهاي مايل نيستند اين ابزار مهم نظام سلطه را از دست بدهند.
به همين دليل روياي خلعسلاح هستهاي حداقل تا يک دهه ديگر به واقعيت تبديل نميشود شايد به همين خاطر است که پاتروشف در پايان گفتوگوي خود تاکيد ميکند: 8- همانند تصحيحهاي تصويب شده در ماه اکتبر سال 2009 در دکترين امنيت دفاعي روسيه که استفاده سريع از نيروهاي مسلح روسيه در خارج از کشور را درنظرگرفت، ويرايش جديد دکترين نظامي نيز بهطور کامل مطابق با مقررات حقوق بينالملل بوده و بر منشور سازمان ملل متحد اتکا دارد. بايد از پاتروشف سوال کرد جنگي که در گرجستان در گرفت با کدام قوانين بينالمللي منطبق بود؟
اين درست که شروعكننده جنگ، گرجستان بود اما عمليات گسترده بعدي روسيه به هيچوجه منطبق با «مجازات مجرم متناسب با ميزان جرم» نبود در هر صورت بايد منتظر ماند تا متن نهايي آيين جديد نظامي روسيه براي دهه آينده منتشر شود تا بتوان ارزيابي دقيقتري از مسيري که روسيه در پيش ميگيرد ارائه داد.
)
