سال گذشته در چنین روزی، 22 خرداد، روزهای پر التهاب تبلیغات انتخاباتی پشت سر گذاشته شده بود، شبهای به یاد ماندنی مناظرات تلویزیونی و تجمعات پرشور خیابانی تمام شده بود و پس از چندین هفته جوش و خروش سرتاسری، مردم روزی آرام را برای رای دادن تجربه کردند. 

گذشته از چند اتفاق جزیی که در روزهای رای گیری طبیعی هستند، 22 خرداد 88 روزی با آرامش بود، آرامشی که با نزدیک شدن به ساعات پایانی رای گیری و شمارش اولیه آراء کم کم رنگ باخت و جای خود را به نگرانی ها و اضطرابها می داد. 

نگرانی و اضطرابهای ساعات پایانی 22 خرداد بی جهت نبود، چرا که از اولین ساعات شنبه 23 خرداد معلوم شد که نتیجه دهمین انتخابات ریاست جمهوری همانند دفعات قبل نیست و باید انتظار روزهایی دیگر را داشت، روزهای تجمعات و اعتراضات و درگیری ها و خشونتها، روزهایی که یکی پس از دیگری آمدند و ماههایی را رقم زدند که بی شک در تاریخ ایران به یادگار خواهند ماند.

بی شک از آن روزها و ماهها سخن گفتن تنها برای ذکر خاطرات و مرور صرف وقایع آن مدت نیست، بلکه غرض در درک آنچه پیش آمد است و وارسی علل و ریشه های آن. 

برای چنین مقصود و منظوری است که لاجرم باید نظری به وقایع این مدت انداخت تا معلوم شود که شور و شعف پیش از 22 خرداد و به خصوص یکی دو هفته قبل از آن چه علتی داشت، شور و شعفی که به حق هم در تاریخ ایران و هم در تاریخ دیگر کشورها کم نظیر بود، و چگونه آن شور و شعف به خشونتهای روزهای بعد از انقلاب کشیده شد، خشونتهایی که بی شک تاثر دوستداران نظام و ملت را برانگیخت. 

واضح است که هر کس در دو طرف منازعه بنابر زاویه دید خود به آن وقایع می نگرد و سعی می کند به نحوی تقصیر حوادث را به گردن دیگری بیاندازد تا آن که هم برای دعاوی خود مطالبه حقی کند و هم آن که کردار خود را موجه ساخته باشد. شاید بهتر آن باشد که از گیر و دار مجادلات و مشاجرات کمی کنار کشیده تا هم اندک مصونیتی از بلای افراطگری و تهمت زنی به دیگری فراهم شود و هم آن که به 22 خرداد و سیر قبل و بعد از آن بنابر منظر دیگری توجه شود.

اصلی ترین نکته در این سیر حضور ملت است که حداقل هر کس و بنابر هر دیدگاه و علقه ای آن را در 22 خرداد تایید می کند و به همین دلیل، شکی نمی توان داشت که سال 88 سال حضور زنده ملت در صحنه سیاسی بود. 

حضور ملت در این گفته فقط به معنای کسانی نیست که در ایران بوده و همانند سالهای قبل در جریان انتخابات مشارکت داشتند، بلکه به معنای حضور کسانی نیز هست که سالها خارج از ایران زندگی کردند اما به اندازه دیگران برای انتخابات تلاش کردند و فعال بودند. به عبارت دیگر، حضور ملت در جریان انتخابات سال گذشته به معنای حضور تمام آحاد است، چه در داخل و چه در خارج و این اصلی ترین نکته ای است که باید بیشتر به آن توجه داشت.

قبل از هر چیز، شدت و حدت تلاش و فعالیت ایرانیان خارج از کشور برای انتخابات قابل توجه است. باید توجه داشت که تعداد زیادی از این افراد کسانی هستند که سالیان درازی از ایران خارج شده و بر خلاف اشخاص داخل، نتیجه انتخابات تاثیر چندانی بر گذران روزگار آنان ندارد، اما به اندازه همین افراد برای انتخابات تلاش می کردند. به علت همین تلاش آنان بود که ستادهای تبلیغاتی خارج از کشور به اندازه ستادهای داخل برای انتخابات فعال شدند.
 
نکته دیگر آن است که این پدیده در نوع خود پدیده ای جدید بود تا آن اندازه که در انتخابات قبل چیزی به نام ستادهای تبلیغاتی خارج از کشور چندان معنایی نداشت اما در جریان این انتخابات وزنه و جایگاه خاصی پیدا کرد. همین امر باعث شد تا برخلاف سالهای قبل ندای تحریم انتخابات دیگر چندان گوش شنوایی نداشته باشد و اندک اندک چنان به حاشیه رانده شد که جز تعداد افراد معدودی دیگر کسی چندان رغبتی نه به گفتن تحریم داشت و نه به شنیدن آن. 

در واقع، برخلاف سنت گروههای معارض خارج از کشور که همیشه مدعی نفی موجودیت سیاسی و انتخابات بودند، ایرانیان خارج از کشور همانند داخل خود را نسبت به انتخابات مسئول دانستند و در آن مشارکت کردند.

با این نگاه به جریان قبل از 22 خرداد به خوبی می توان دریافت که نوعی احساس مسئولیت نسبت به انتخابات در میان آحاد مردم به وجود آمده بود که در این امر، تفاوتی بین ایرانی داخل یا خارج از کشور وجود نداشت. 

از این جهت است که شروع سال 88 با حضور زنده ملت در عرصه سیاسی شکل گرفته و رفته رفته قویتر شد تا آن که در روز 22 خرداد به صورت عینی به اوج خود رسید و به صورت آراء ریخته شده در صندوقها متجلی شد.
 
این موج گسترده به دست گروهها و جناحهای سیاسی به وجود نیامد، بلکه از وصل و جمع قطراتی حاصل شد که پیشگام بر جناحها و گروههای سیاسی حرکت کرده و حتی گروههای سیاسی را به دنبال خود نیز می کشاند. به همین دلیل بود که گروههای سیاسی خارج یا مصلحت در این دیدند که برخلاف گذشته از تحریم دم نزنند یا آن که به تدریج از دعوت به تحریم دست کشیده و سکوت پیشه کردند. این موج هر چند که انگیزهایی از حضور برخی شخصیتها و شرایط و اوضاع ناشی از سالهای قبل داشت، اما اتکای اصلی آن بر احساس مسئولیت همگانی نسبت به انتخابات و مشارکت در سرنوشت کشور بود.

احساس مسئولیت همگانی و آگاهی از مشارکت در سرنوشت کشور حتی با همین موجودیت سیاسی در ماههای قبل از انتخابات شکل گرفت و راه خود را به سوی 22 خرداد پیش گرفت و بسیار طبیعی بود که بعد از آن نیز تداوم داشته باشد. سوای از این که کسی یا جناح و گروهی در حوادث تلخ بعد از 22 خرداد تقصیر یا کوتاهی داشته یا نداشته، نباید از اصل این احساس و مشارکت همگانی غفلت کرد. 

در واقع، این اصل چنان عمیق و بنیادین است که شاید در نگاه سطحی نگر دیده نشود و از همین رو مورد غفلت قرار بگیرد، اما واقعیت امر در حضور و تداوم آن است. 

در حقیقت، مردم از اقشار و با دیدگاههای مختلف چه در داخل و چه در خارج از کشور حضور خود را در سال 88 نشان داند و این چیزی نیست که با لفاظی یا بازی سیاسی محو شود و حتی نادیده انگاشتن آن به نوعی نادیده انگاشتن اساسی ترین اصل در قوام قدرت ملی است.

 از این رو، 22 خرداد و سال 88 به واسطه اتکای بر مسئولیت پذیری عمومی نمی تواند امر مقطعی باشد که در گذران زمان فراموش شود، بلکه ماندگار مانده و درسی خواهد بود که باید انتظار تکرار آن را داشت.