بیش از یک هفته خبر اول و گزارشها و تحلیلهای روزنامه ها و دیگر رسانه ها پیرامون فیلم صدا و سیما از مراسم 16 آذر امسال در دانشگاهها و به خصوص دانشگاه تهران بود که به نظر می رسد کماکان حرف و حدیثها در مورد آن ادامه داشته باشد. 

البته این حرف و حدیثها در مورد کل فیلم نبود، بلکه بخش بسیار کوتاهی از آن موجب بروز وقایع روزهای اخیر شد. نمایش چند ثانیه ای از پوستر حضرت امام (ره) از سوی صدا و سیما این تصور را ایجاد می کرد که گویا واقعه اهانت به این پوستر در جریان مراسم 16 آذر و توسط دانشجویی انجام شده است. 

در مورد این تصاویر چند و چونی لازم است تا اصل حقیقت معلوم شود، اما در فضای پس از انتخابات آنچه که دست بالا را داشته و در این فضا نقش آفرینی می کند افراط گرایی است و معلوم است که افراط گرایی به دنبال تیره تر کردن فضای جامعه است تا روشن شدن صحت وسقم یک واقعه. 

صدا وسیما این فیلم را نه یک بار بلکه به دفعات پخش کرد و قابل پیش بینی بود که پخش مکرر چنان تصویر موهنی و دامن زدن برخی از رسانه ها به آن بی پاسخ نخواهد ماند. جریحه دار شدن احساسات عمومی از مشاهده آن تصاویر به طور طبیعی راهپیمایی های اعتراضی را در پی داشت و مسئولین و چهره های شاخص سیاسی نیز در این بین ساکت نماندند و هر کس از هر جناحی به آن واقعه واکنش اعتراضی خود را نشان داد.
 
سخنان و اظهارات و بیانیه های گروهها و چهرهای سیاسی تنها محدود به موضع گیری اعتراض آمیز نسبت به آن واقعه نماند و از همان ابتدای امر بهانه ای شد برای اتهام پراکنی ها که روز به روز به شدت آن نیز افزوده شد تا آن که مقام معظم رهبری وارد این مقوله شده و از وجهه دیگری به آن پرداختند. 

ایشان در ابتدای سخنرانی خود در دیدار با طلاب و استادان حوزه علمیه قم، سه مناسبت را ذکر کردند؛ روز مباهله، شروع ماه محرم و روز دانشجو. این سه مناسبت خود به خود بستر مناسبی را در سخنرانی ایشان ایجاد می کرد تا موضوع تبلیغ در سخنان ایشان به مسئله مهمی گره بخورد.
 
مسئله ای که ایشان تبلیغ را از آن منظر تبیین کردند با عبارت «غبارآلودگی فضا» بیان شد که هم گویای وضعیت پیامبر اسلام (ص) و ائمه اطهار (علیهم السلام) در صدر اسلام بود و هم گویای وضعیت جهان امروز و همچنین وضعیت فعلی در داخل کشور.
 
غبارآلودگی فضا در تبیین ایشان موقعی اتفاق نمی افتد که مثل واقعه جنگ بدر، طرف مقابل یا دشمن رو در رو قرار گرفته، بلکه در زمانی پیش می آید که به گفته امیرالمومنین (ع) پاره ای از حق آمیخته به پاره ای از باطل شده و در نتیجه آن شک و تردیدها افزایش می یابد تا آنجا که صحابی معتقدی چون عبدالله ابن مسعود خدمت آن حضرت آمده و در مورد نبرد امیرالمومنین (ع) اظهار شک و تردید می کند. 

عبارت غبارآلودگی فضا در کلام ایشان منظری است که بر اساس آن وضعیت کنونی داخلی دیده و قضیه تصاویر آن فیلم نیز برمبنای این منظر ارزیابی شده است. 

اهانت به تصویر امام (ره) در تعبیر ایشان در همین فضای غبارآلوده امکان پذیر است که در این مورد فرمودند؛ «شعار طرفدارى از امام مي‌دهند، بعد كارى مي‌كنند كه در عرصه‌ طرفداران آنها، يك چنين گناه بزرگى انجام بگيرد؛ به امام اهانت بشود، به عكس امام اهانت بشود. اين، كار كمى نيست؛ كار كوچكى نيست». 

در واقعه اهانت به عکس امام (ره) بر اثر درهم آمیختن حق و باطل در فضای غبارآلود است که انجام می گیرد و چنان وضعیت تناقض آمیزی از طرفداری امام (ره) و اهانت به عکس ایشان به وجود می آید.
 
در اینجا لازم است که به دو وجه اساسی در این فضا توجه شود، نخست وجهی که آن را به وجود می آورد و دوم وجهی که به آن تداوم و قوت می بخشد. 

بی شک وجه به وجود آورنده و تدام بخش فضای غبارآلود در عرصه سیاسی یک کشور افراط گرایی است. همان گونه که افراط گرایی در زمان امیرالمومنین (ع) فضای غبارآلود را به وجود آورده بود و به آن دامن می زد، در وضعیت کنونی نیز همین افراط گرایی است که ایجاد کننده این فضا و قوت دهنده آن است. 

به عبارت دیگر، اگر فضای سیاسی در جهت مهار افراط گرایی قرار بگیرد و عقلانیت سیاسی بر فضای جامعه مستولی بشود، بی تردید  غباری در فضای سیاسی به پا نمی خیزد و اگر هم غباری به وجود آمده باشد با مهار آن و یافتن راه حلی فروکش می کند. 

در اینجا انصاف لازم است و نباید با یک سو نگری، افراط گرایی را فقط به گردن یک جناح انداخت چرا که جو تبلیغاتی به خوبی نشان می دهد که این افراط گرایی یک سویه نبوده و در اشکال و جناح های مختلفی دنبال شده، تا آنجا که گویا منش و قاعده به همین افراط گرایی است نه مهار آن و تسلط عقلانیت سیاسی بر فضای موجود. غبارآلودگی فضا از این افراط گرایی گسترده به وجود آمده و تغذیه و رشد می کند و معلوم است که وضعیتی جز درهم آمیختن حق و باطل را به وجود نمی آورد. 

در ماجرای اهانت به تصویر امام راحل (ره) ابعاد مختلف افراط گرایی قابل رصد است. درست است که این واقعه برای علاقمندان و دلسوزان نظام اسلامی کاملا دردآور بود و به قول محسن رضایی باید به عنوان عبور از خط قرمز تلقی شود. اما آیا تنها ارتکاب منکر حرمت دارد؟ 

در عرف فقهی، حرمت دو وجه دارد که قبح به هر دو مرتبط است؛ وجه اول آن به کسی مربوط می شود که مرتکب منکری می شود و وجه دوم کسی که آن منکر را اشاعه می دهد. برای مثال، شرب خمر در عرف فقهی عملی منکر و حرام است که مرتکب آن عمل حرام انجام داده است. حال اگر کسی خود، شرب خمر نکرده اما در جامعه خبر شرب خمر دیگری را اشاعه دهد، عمل این فرد نیز در عرف فقهی منکر و حرام است. 

دلیل این امر روشن است چرا که اشاعه منکر موجب از بین رفتن قبح عمل حرام در جامعه می شود و از این جهت، تاثیر آن در جامعه از ارتکاب عمل حرام بیشتر است. از این رو، اشاعه منکر در عرف فقهی به عنوان عمل حرام تلقی شده هر چند که بنابر ظاهر امر، مرتکب آن عملش با عمل مرتکب فعل حرام متفاوت باشد و همانند او دست به حرام شرعی نزده است. 

اکنون باید از خود پرسید که عمل صدا و سیما در پخش مکرر آن تصاویر چه حکمی دارد؟ محمدباقر قالیباف در بیانیه ای پاسخ این مسئله را به خوبی داده است؛ «نبايد فراموش كنيم كه دوستان ما در رسانه ملي هم با حركت اشتباهشان بدعتي تازه پديد آورده و دلهاي فراواني را به درد آورده اند. ما همگي معتقديم كه محكوم كردن آن اقدام زشت و اطلاع رساني و شفاف سازي حاشيه آن بايد صورت مي گرفت، اما پخش اين چنيني تصاوير آن هم از رسانه ملي هم جاي سؤال دارد و هم جاي تأسف». 

بدعتی که قالیباف به عمل صدا و سیما نسبت داده قابل تامل است، چرا که عمل صدا و سیما به عنوان بدعت ،خود، عمل منکری است که به تعبیر وی دل های فراوانی را به درد آورده است. ابولقاسم رئوفیان از چهره های اصولگرا پاسخ مسئله را به صورت واضح تری بیان کرده و در مورد این عمل می گوید؛ «صدا وسیمایی که این صحنه بسیار آزار دهنده و منکر را که پخش می کند، مسئله ای که در تهران هم کسی از آن مطلع نبود را به بحثی جهانی بدل کرد، این مسئله باید بررسی شود». 

غبارآلودگی فضا در ماه های اخیر باعث شده تا هر چه بیشتر فضای سیاسی جامعه از آرامش و امنیت دور شده و به جای آن ابهام و تیرگی و شک و تردیدها رواج یابد. در چنین فضایی است که اشاعه منکر به اندازه ارتکاب نفس منکر در تقویت و تشدید این فضا نقش و تاثیر دارد. آیا همچنان که رئوفیان مطرح کرده، بهتر آن نبود که صدا و سیما این فیلم را در حضور نمایندگان سه قوه در مجلس پخش می کرد تا عوامل این عمل شناسایی و معرفی بشوند؟ اگر صدا و سیما به این گونه عمل می کرد نه تنها اشاعه منکری نبود، بلکه اصل واقعه، درست در جهت مهار افراط گرایی و کاستن غبارآلودگی فضا قرار می گرفت. 

امید است اطراف نزاع سیاسی در ایران امروز بدانند که اجتناب از تندروی ها و در پیش گرفتن عقلانیت و انصاف و دور اندیشی مشفقانه و برادرانه، شرط سامان یافتن اوضاع پر خطر کنونی است.