مصدق نخست وزیر

مصدق روی هم رفته دو سال و چهار ماه نخست‌وزیر ایران بود، که این مدت شامل دو دوره است: آغاز نخست‌وزیری تا 25 تیر سال 1331. و از 30تیر همان سال تا کودتای 28 مرداد سال 1332.

مصدق در دوره اول به علت استقلال رای مقابل مقابل شاه ایستاد و نظرات خود را اعمال نمود.

مهمترین اقدامات او در دوران نخست وزیری اش را می توان در چند جمله خلاصه نمود : الف اخراج انگلیسی‌ها از پالایشگاه جنوب، ب - تصویب نهایی قانون ملی شدن صنعت نفت ایران ، ج - پایان دادن به اختیارات شرکت نفت ایران و انگلیس و د - پیروزی در دادگاه لاهه.

مصدق آثار شایان توجهی در حوزه حقوق از خود به جای نهاده است که از میان آنها می توان به اصول و قوانین مالیه ، دستور در محاکم ، حقوق پارلمانی در ایران و اروپا، مدارک حقوق اسلامی و وصیت در مذهب شیعه به ضمیمه حقوق مدنیه و وصیت در حقوق اسلام اشاره کرد. وی در روستای احمد آباد قزوین در سال 1345 چشم از جهان فروبست.

نهایتا پس از دو سال و چهار ماه نخست وزیری با وقوع کودتای آمریکایی 28 مرداد 1332 وی از قدرت خلع گردید.

طرح انجام كودتا و دخالت نظامي در ايران از ابتداي روي كار آمدن دولت مصدق و نهضت ملي شدن نفت در نزد برخي از جناحهاي حاكم بر انگلستان وجود داشت، اما انسجام نيروهاي طرفدار ملي شدن نفت و مخالفتهاي اوليه دولت آمريكا با اقدام نظامي موجب به تأخير افتادن اين امر شد.

نيروهاي انگلستان با فعال نمودن شبكه‌هاي جاسوسي خود و نفوذ در تشكيلات نيروهاي ملي و مذهبي و ايجاد تفرقه بين آنها از يك سو و روي كار آمدن ژنرال آيزنهاور از حزب جمهوريخواه در آمريكا كه از افزايش قدرت حزب توده در ايران و گسترش نفوذ شوروي و انعقاد قرارداد بازرگاني با اين كشور وحشت داشت از سوي ديگر باعث شد كه سازمان سيا براي اولين بار عمليات كودتاي نظامي در يك كشور خارجي را تجربه نمايد.

طرح كودتا از سوي آمريكاييها عمليات ”تي. پي. آژاكس“ نام گرفت و كرميت روزولت به منظور اجراي اين امر به ايران آمد و انگليسيها نيز كريستوفر وودهاس را مأمور اين كار كردند و نام عمليات خود را ”عمليات چكمه“ گذاشتند.

شعبان جعفری و چماقداران در حمله به خانه مصدق و تظاهرات مردمی در حمایت از نخست وزیر.

محاکمه‌ نظامي‌ مصدق‌ آغاز و سپس‌ به‌ 3 سال‌ زندان‌ محکوم‌ شد؛ در اين‌ مدت‌ يار ديرينه‌ و وزير امور خارجه‌اش‌ دکتر حسين‌ فاطمي‌ تیرباران شد.

سرلشكر فضل‌الله زاهدي با فرمان شاه كه از قبل صادر شده بود به نخست‌وزيري كودتا منصوب گرديد.

محمدرضا پهلوي نيز بعد از 3 روز به ايران بازگشت و بر مصدر قدرت نشست.

دوره‌ي‌ زندان‌ به‌ پايان‌ رسيد و دوره‌ي‌ تبعيد به‌ احمدآباد مجدداً آغاز گشت‌ و مزاحمات‌ شديد توسط دستگاه‌ حکومت‌ شاه‌ براي‌ مصدق‌ حتی در ديدار با نزديکان‌اش‌ ايجاد مي‌گرديد و در اين‌زمان‌ به‌ سرطان‌ فک‌ و دهان‌ مبتلا گرديده‌ لکن‌ اجازه‌ خروج‌ از کشور براي‌ معالجه‌ نيافت .

مرگ در غربت احمدآباد

سرانجام‌ در 14 اسفندماه‌ 1345 در غربت‌ و تنهایی احمدآباد در گذشت.

داریوش فروهر و دکتر سحابی و هاشم صباغیان و مهندس بازرگان بر سرمزار مصدق در قلعه ی احمدآباد.

آیت الله طالقانی در مراسم بزرگداشت مصدق بر سر مزارش.